Polskie prawo lotnicze ma problem terminologiczny, którego nie da się sprowadzić do kilku niefortunnych tłumaczeń. Źródło kłopotu leży głębiej: angielski język prawny i techniczny posługuje się kilkoma różnymi pojęciami opisującymi różne funkcje regulacji, natomiast polski język prawny zbudowany jest na nieco innej siatce pojęciowej. Kiedy kolejne dokumenty tłumaczono oddzielnie, różnice te zaczęły znikać.

W angielskich tekstach lotniczych występują obok siebie rules, provisions, regulations, standards, recommended practices i procedures. Nie są to przypadkowe synonimy. Nie tworzą też same przez się hierarchii źródeł prawa, ale pozwalają autorowi tekstu odróżnić ogólną regułę postępowania, konkretne postanowienie regulacyjne, standard techniczny, zalecaną praktykę czy procedurę.

Polski język prawny porządkuje te rzeczy inaczej. „Przepis” oznacza przede wszystkim wypowiedź zawartą w tekście aktu normatywnego, natomiast „norma” jest regułą postępowania rekonstruowaną z przepisów. „Zasada” może z kolei oznaczać ogólną regułę, ale w prawoznawstwie bywa również używana dla zasad prawa o szczególnym znaczeniu. Dlatego nie ma prostego zestawu polskich słów odpowiadających jeden do jednego całemu słownikowi angielskiemu.

Właśnie tutaj zaczyna się problem. Zamiast świadomie zbudować polski słownik dla prawa lotniczego, różne dokumenty tłumaczono według różnych konwencji. W efekcie kilka odrębnych angielskich pojęć zaczęło trafiać do wspólnego worka pod nazwą „przepisy”, a jedno rule zaczęło funkcjonować jako „reguła”, „zasada” albo „przepis”.

Od Konwencji zaczyna się cały łańcuch

Art. 12 Konwencji chicagowskiej nosi angielski tytuł Rules of the Air. W polskiej wersji przyjęto „Reguły lotnicze”.

Załącznik 2 ICAO, który rozwija tę materię, nosi dokładnie taki sam angielski tytuł: Rules of the Air. W polskiej publikacji został jednak nazwany „Przepisami ruchu lotniczego”.

Już na dwóch pierwszych poziomach tego samego systemu jeden termin otrzymuje dwa różne odpowiedniki.

Dodatkowo określenie „ruch lotniczy” odpowiada angielskiemu air traffic. Dlatego Air Traffic Services z Załącznika 11 tłumaczymy jako „Służby ruchu lotniczego”. Załącznik 2 nie jest jednak Air Traffic Rules, lecz Rules of the Air.

Nie jest to tylko kwestia estetyki. Konwencja tworzy słownik, z którego później korzystają załączniki ICAO, prawo Unii i ustawodawstwo krajowe. Jeżeli terminologia rozjeżdża się już tutaj, wszystkie kolejne warstwy zaczynają dziedziczyć ten problem.

Podobna trudność występuje przy Standards and Recommended Practices. ICAO rzeczywiście rozróżnia Standard i Recommended Practice także pod względem ich funkcji: jednolite stosowanie Standardu jest uznawane za konieczne, natomiast Recommended Practice za pożądane.

Polskie „normy i zalecane metody postępowania” nie oddają tego szczególnie szczęśliwie. „Norma” ma już własne znaczenie w teorii prawa, a dodatkowo kojarzy się z normami technicznymi. „Metoda postępowania” z kolei zaciera prostsze angielskie practice.

Dlatego znacznie czytelniejsze byłyby „standardy i zalecane praktyki”, a procedures należałoby konsekwentnie nazywać procedurami.

SERA odziedziczyła bałagan i dołożyła własny

Pełny angielski tytuł rozporządzenia 923/2012 mówi o:

common rules of the air and operational provisions regarding services and procedures in air navigation.

W jednym zdaniu prawodawca świadomie posługuje się trzema różnymi kategoriami:

rules,

provisions,

procedures.

Polska wersja na tym poziomie radzi sobie jeszcze nieźle, bo mówi o „wspólnych zasadach”, „przepisach operacyjnych” i „procedurach”.

Kilka stron dalej rozróżnienie jednak znika.

SERA.2005 mówi w wersji angielskiej o:

general rules oraz applicable local provisions.

W polskiej wersji mamy:

„przepisy ogólne” oraz „obowiązujące przepisy lokalne”.

Dwa różne angielskie pojęcia zostały więc sprowadzone do jednego polskiego „przepisu”.

To samo widać przy VFR i IFR. Visual Flight Rules oraz Instrument Flight Rules zostały przetłumaczone jako „przepisy wykonywania lotów”, mimo że w tytule tego samego rozporządzenia rules są „zasadami”.

Nie twierdzę, że każdy przypadek rule należy bezmyślnie zastąpić słowem „zasada”. Tłumaczenie prawa nie polega na mechanicznym podmienianiu wyrazów. Jeżeli jednak ten sam termin ma raz oznaczać zasadę, raz regułę, a innym razem przepis, powinien istnieć merytoryczny powód takiego rozróżnienia. Dzisiaj trudno go dostrzec.

Problem polega właśnie na braku polskich odpowiedników

Nie można po prostu powiedzieć: skoro po angielsku istnieje sześć różnych słów, po polsku również musi być sześć idealnie odpowiadających im słów.

Języki prawne nie działają w ten sposób.

Angielskie provision może oznaczać konkretny fragment lub postanowienie aktu. Polskie „przepis” również może pełnić taką funkcję, ale jest używany znacznie szerzej.

Angielskie rule może oznaczać regułę postępowania. Polskie „zasada” jest naturalnym kandydatem, ale w naszym języku prawniczym słowo to może sugerować także zasadę prawa o szerszym, systemowym znaczeniu.

Standard w ICAO jest nazwą konkretnej kategorii normatywnej. Polski „standard” wydaje się dlatego czytelniejszy niż „norma”, ponieważ „norma prawna” oznacza u nas coś zupełnie innego.

Procedure nie sprawia natomiast większego problemu. Mamy dobre polskie słowo „procedura”, więc nie ma szczególnego powodu, aby robić z niej „zasadę postępowania”.

Właściwa metoda nie polega więc na dosłownym tłumaczeniu, ale na stworzeniu świadomego słownika funkcjonalnego.

Proponowałbym jako punkt wyjścia:

Termin angielski	Podstawowy polski odpowiednik
rule	zasada
provision	przepis / postanowienie
regulation	rozporządzenie / regulacja, zależnie od kontekstu
standard	standard
recommended practice	zalecana praktyka
procedure	procedura
practice	praktyka

Nie jest to tabela do automatycznego tłumaczenia. Jest to słownik bazowy, od którego można odstąpić, gdy wymaga tego kontekst.

Korekta musi zacząć się od góry

Nie ma sensu poprawiać samej SERA. Wtedy art. 12 Konwencji nadal będzie mówił o „Regułach lotniczych”, Załącznik 2 o „Przepisach ruchu lotniczego”, SERA o „wspólnych zasadach”, a polska ustawa jeszcze innym językiem.

Korekta powinna zostać przeprowadzona w jednym projekcie i w logicznej kolejności.

Najpierw należałoby przejrzeć polski tekst Konwencji chicagowskiej i ustalić podstawowy słownik pojęć.

Następnie według tego samego słownika trzeba uporządkować polskie wersje załączników ICAO, w szczególności Załącznik 2, terminologię SARP i PANS.

Dopiero trzeci etap powinien objąć polskie wersje prawa Unii, przede wszystkim SERA. Wtedy można konsekwentnie przejrzeć rules, provisions i procedures, w tym general rules, local provisions, Visual Flight Rules i Instrument Flight Rules.

Czwartym poziomem powinno być polskie Prawo lotnicze i akty wykonawcze. Trzeba byłoby sprawdzić wszystkie przepisy posługujące się określeniami takimi jak „przepisy ruchu lotniczego”, „przepisy dotyczące ruchu lotniczego”, „normy ICAO” czy „zasady postępowania”.

Dopiero na końcu powinny zostać dostosowane AIP, publikacje ULC, programy szkolenia, banki pytań i materiały egzaminacyjne.

Kolejność jest ważna. Prawo krajowe nie powinno tworzyć własnego słownika dla pojęć, które pochodzą z Konwencji, ICAO i prawa Unii.

Nie chodzi tylko o język

Najlepszym przykładem praktycznych skutków jest SERA.2005.

W publicznej argumentacji ULC, między innymi podczas prezentacji w Spale, zwrot „obowiązujące przepisy lokalne” był wykorzystywany przy uzasadnianiu polskich regulacji dotyczących lotów nad miastami.

Samo SERA.2005 nie jest jednak źródłem kompetencji do ustanawiania dowolnych przepisów lokalnych. Najpierw musi istnieć podstawa pozwalająca państwu albo właściwemu organowi taki przepis ustanowić. Dopiero potem można mówić o applicable local provision.

W tym miejscu różnica między rule i provision pomaga zrozumieć konstrukcję angielskiego tekstu.

W SERA.2005 lokalne są provisions, a nie rules. To rozróżnienie ma znaczenie: wspólne reguły wykonywania lotów mają obowiązywać wspólnie, a nie przybierać krajowe warianty pod szyldem „przepisów lokalnych”. Polski przekład, sprowadzając oba pojęcia do „przepisów”, zaciera tę konstrukcję i ułatwia nieuprawniony przeskok: od obowiązku przestrzegania mających zastosowanie lokalnych postanowień do rzekomego upoważnienia do zmieniania wspólnych reguł. Tymczasem SERA.2005 nakazuje przestrzegać istniejących i prawidłowo ustanowionych local provisions — nie przyznaje kompetencji do lokalnego przepisywania common rules. Jeżeli ULC chce uzasadnić krajowe odstępstwo od wspólnej reguły, musi wskazać podstawę prawną, która na takie odstępstwo pozwala. Samo powołanie się na „przepisy lokalne” tej podstawy nie zastępuje, a nieprecyzyjny przekład nie może jej stworzyć.

Znaczenie ma źródło prawa.

Jeżeli jednak rozporządzenie Unii ustanawia wspólną rule, krajowy albo lokalny provision może działać wyłącznie w zakresie, w jakim pozwala na to prawo Unii. Nie może zmienić wspólnej zasady tylko dlatego, że został nazwany „przepisem lokalnym”.

Gdy polski przekład oba pojęcia zamienia w „przepisy”, część tej konstrukcji po prostu przestaje być widoczna.

Nie jedna poprawka, lecz jeden słownik

ICAO samo podkreśla, że tekst załączników jest redagowany w sposób ułatwiający włączanie jego treści do prawodawstwa krajowego. Tym bardziej istotne jest, aby polski język prawny miał konsekwentny sposób przenoszenia tych pojęć między kolejnymi warstwami systemu.

Nie potrzebujemy więc kolejnej punktowej poprawki jednego miejsca w SERA.

Potrzebujemy przeglądu:

Konwencja chicagowska → załączniki ICAO → prawo UE → prawo krajowe → praktyka i szkolenie.

Celem nie powinno być stworzenie kalki języka angielskiego. Celem powinno być zachowanie tych rozróżnień, które w tekście źródłowym mają znaczenie dla funkcji regulacji.

Dzisiaj rule, provision, standard i procedure zbyt łatwo kończą w polskim prawie jako „przepis”, „norma” albo „zasada”, bez jasnego klucza.

To nie jest wada jednego tłumaczenia.

To brak wspólnego słownika dla całego polskiego prawa lotniczego.