Sunrise, Sunset. Skrzypek na dachu, Kopernik i polskie 30 minut. Czy polski minister może ustalać własne granice nocy, a PAŻP pomijać dane wymagane przez prawo UE?
W „Skrzypku na dachu” jest piękna piosenka „Sunrise, Sunset”. O świcie i zmierzchu cywilnym nikt tam nie śpiewał. Najwyraźniej polska administracja lotnicza również postanowiła zatrzymać się na wschodzie i zachodzie Słońca.
Kopernik zapewne byłby zainteresowany wiadomością, że pięć wieków później polski minister potrafi regulować długość dnia przez dodawanie i odejmowanie 30 minut.
W polskim AIP znajdziemy szczegółowe tabele wschodów i zachodów Słońca, instrukcje interpolacji i poprawki geograficzne. Nie znajdziemy natomiast czasów początku świtu i końca zmierzchu cywilnego, mimo że ich publikacji wymaga rozporządzenie (UE) 2017/373.
Jednocześnie krajowe rozporządzenie dotyczące przepisów ruchu lotniczego ustanawia zasadę 30 minut, choć SERA zawiera już własną definicję nocy.
Powstają dwa odrębne zagadnienia prawne. Pierwsze dotyczy kompletności AIP i nadzoru Prezesa ULC nad PAŻP. Drugie dotyczy kompetencji krajowego prawodawcy do ustanowienia granic dnia i nocy odmiennych od wynikających z bezpośrednio stosowanego rozporządzenia UE.
1. Definicja nocy w SERA
Art. 2 pkt 97 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 923/2012 (SERA) definiuje noc jako okres między końcem wieczornego zmierzchu cywilnego a początkiem porannego brzasku cywilnego.
Zmierzch cywilny kończy się wieczorem, kiedy środek tarczy Słońca znajduje się 6° poniżej horyzontu. Przy takim samym położeniu Słońca rozpoczyna się poranny brzask cywilny.
Nie jest to definicja oparta na stałej liczbie minut.
Przy okazji warto wskazać błąd w polskiej wersji językowej art. 2 pkt 97. Przy opisie porannego brzasku pojawia się określenie 6° powyżej horyzontu, podczas gdy angielski tekst mówi o 6° poniżej. Błąd tłumaczenia nie uzasadnia jednak tworzenia nowej krajowej definicji.
Czas trwania zmierzchu cywilnego zależy między innymi od szerokości geograficznej i pory roku. W Polsce, szczególnie latem na północy kraju, może wyraźnie przekraczać pół godziny.
Definicja ma przy tym konkretne znaczenie operacyjne. Od określenia początku nocy zależy między innymi stosowanie wymagań dotyczących lotów VFR w nocy oraz obowiązku złożenia planu lotu dla lotu nocnego opuszczającego sąsiedztwo lotniska.
2. Part-FCL przewiduje możliwość odstępstwa. SERA nie zawiera analogicznego upoważnienia
W FCL.010, stanowiącym część załącznika I do rozporządzenia (UE) nr 1178/2011, przyjęto analogiczną podstawową definicję nocy.
Istnieje jednak zasadnicza różnica.
FCL.010 wyraźnie dopuszcza możliwość określenia przez właściwy organ innego okresu między zachodem a wschodem Słońca.
Prawodawca unijny przewidział zatem krajową swobodę wprost, w treści definicji. Ma to znaczenie dla wymagań dotyczących szkolenia nocnego, doświadczenia lotniczego i uprawnienia NIGHT.
Podobną możliwość przewidziano również w definicji nocy zawartej w rozporządzeniu (UE) nr 965/2012 (Air OPS).
W art. 2 pkt 97 SERA analogicznego upoważnienia nie znajdziemy.
Nie oznacza to sprzeczności między tymi rozporządzeniami. Regulują one różne obszary działalności lotniczej. Nie można jednak przenosić kompetencji przyznanej właściwemu organowi w Part-FCL lub Air OPS na grunt SERA bez odpowiedniej podstawy prawnej.
Porównanie tych regulacji jest istotne również z punktu widzenia wykładni. Pokazuje, że prawodawca unijny potrafi wyraźnie przyznać państwom możliwość odmiennego określenia okresu nocy. Nie trzeba jej wówczas poszukiwać w domniemanych kompetencjach krajowych. Niektórzy najwyraźniej nadal żyją w czasach EU-OPS, zapominając, że dawne upoważnienie z OPS 1.005 do krajowego określania okresu nocy nie zostało powtórzone w SERA.
3. Co rzeczywiście ustanowił polski minister?
Podstawą polskiej zasady 30 minut jest § 9 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 17 lipca 2020 r. w sprawie przepisów ruchu lotniczego (Dz.U. poz. 1305).
Przepis określa, że lot uważa się za wykonywany w dzień w okresie od 30 minut przed wschodem Słońca do 30 minut po jego zachodzie. Analogicznie ustala okres wykonywania lotu w nocy.
Nie jest to jedynie informacja astronomiczna. Mamy do czynienia z normatywnym określeniem granic dnia i nocy.
Co więcej, rozporządzenie krajowe dotyczy właśnie przepisów ruchu lotniczego, a jego § 8 odsyła do SERA.5005(c), regulującego loty VFR w nocy.
Warto przy tym przypomnieć, że rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z 22 stycznia 2015 r. (Dz.U. poz. 141) wydano już w okresie stosowania SERA. Jego § 5 odsyłał bezpośrednio do SERA.5005(c), nie ustanawiając krajowej zasady 30 minut. Dopiero pięć lat później minister postanowił wprowadzić własną granicę dnia i nocy. Co zmieniło się w prawie UE między 2015 a 2020 r., że nagle pojawiła się taka potrzeba i, przede wszystkim, skąd wzięła się kompetencja do zmiany definicji zawartej w SERA?
Powstaje więc pytanie, na jakiej podstawie § 9 ustanawia odmienną granicę nocy w materii już uregulowanej przez SERA.
Nie wystarczy odpowiedzieć, że minister posiadał krajowe upoważnienie ustawowe do wydania rozporządzenia. Krajowe upoważnienie nie jest samo w sobie kompetencją do modyfikowania bezpośrednio stosowanego prawa UE.
4. Czy „przepisy lokalne” pozwalają zmieniać SERA?
W tym miejscu należy powrócić do zagadnienia opisanego wcześniej na AviaLaw w artykule „Reguły, zasady, przepisy, normy. Bałagan w polskim przekładzie prawa lotniczego”.
SERA.2005 w wersji angielskiej posługuje się określeniami general rules oraz applicable local provisions.
W polskiej wersji oba pojęcia zostały sprowadzone do „przepisów”: ogólnych i lokalnych.
Problem nie polega na tym, że słowo rule jest z natury prawnie nadrzędne wobec provision. Takiej hierarchii z samych angielskich terminów wyprowadzić nie można.
Problem pojawia się wtedy, gdy określenie „obowiązujące przepisy lokalne” traktuje się jako ogólne upoważnienie dla państwa do stanowienia dowolnych dodatkowych regulacji.
SERA.2005 takiego upoważnienia nie ustanawia.
Najpierw musi istnieć podstawa pozwalająca właściwemu organowi wydać określony przepis. Dopiero wówczas można oceniać go jako applicable local provision.
Inaczej otrzymujemy rozumowanie, w którym krajowy przepis jest skuteczny dlatego, że został ustanowiony, a jego ustanowienie jest wystarczające, ponieważ SERA nakazuje stosować obowiązujące przepisy lokalne.
To jeszcze nie jest wykładnia prawa UE.
Szerzej problem ten omówiono tutaj:
A co z art. 8 rozporządzenia 923/2012?
Art. 8 przewiduje możliwość ustanawiania dodatkowych przepisów krajowych w określonym zakresie. Takie regulacje muszą jednak spełniać warunki wynikające z prawa UE.
Nie można zatem twierdzić, że państwa członkowskie w ogóle nie mają prawa uzupełniać SERA.
Istnieje jednak zasadnicza różnica między uzupełnieniem wspólnej regulacji a zastąpieniem definicji przyjętej już przez prawodawcę unijnego.
Jeżeli Ministerstwo lub ULC uznają § 9 za dopuszczalne uzupełnienie SERA, powinny wskazać konkretną podstawę takiego stanowiska oraz wykazać zgodność regulacji krajowej z definicją zawartą w art. 2 pkt 97.
Samo powołanie się na art. 8 albo SERA.2005 nie rozstrzyga tego zagadnienia.
5. Bezpośrednie stosowanie i pierwszeństwo prawa UE
Zgodnie z art. 288 TFUE rozporządzenie unijne wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich.
Istotny jest również art. 91 ust. 3 Konstytucji RP oraz wynikająca z prawa UE zasada pierwszeństwa.
Krajowy przepis nie może uzyskiwać pierwszeństwa przed sprzeczną z nim normą unijną tylko dlatego, że został ogłoszony w Dzienniku Ustaw.
Tym bardziej nie uzyskuje go wskutek opublikowania w AIP.
W przypadku rzeczywistej kolizji należy w pierwszej kolejności zbadać możliwość wykładni zgodnej z prawem UE. Jeżeli usunięcie sprzeczności w ten sposób nie jest możliwe, zastosowanie znajduje zasada pierwszeństwa prawa unijnego.
Nie oznacza to automatycznego uchylenia krajowego przepisu, ale uniemożliwia nadawanie mu pierwszeństwa w zakresie rzeczywistej kolizji.
Dla oceny § 9 konieczne jest więc ustalenie jego zakresu zastosowania i konkretnej podstawy dopuszczającej krajowe rozwiązanie odmienne od definicji SERA.
6. Czy polskie 30 minut jest korzystnym uproszczeniem?
Niekoniecznie.
Jeżeli rzeczywisty zmierzch cywilny trwa dłużej niż pół godziny, krajowa zasada powoduje wcześniejsze rozpoczęcie nocy wieczorem i późniejsze jej zakończenie rano.
Przykładowo w okolicy przesilenia letniego w Gdańsku zmierzch cywilny może trwać około 55–56 minut.
Przy takich warunkach polska zasada 30 minut skraca okres uznawany za dzień o około 25 minut wieczorem i kolejne 25 minut rano w porównaniu z astronomiczną definicją SERA.
Łączna różnica może zbliżać się do 50 minut w ciągu doby.
Ma to znaczenie między innymi dla obowiązku składania FPL dla lotów nocnych opuszczających sąsiedztwo lotniska oraz stosowania szczególnych wymagań dla lotów VFR w nocy.
SERA.3215 reguluje również używanie świateł statków powietrznych, przy czym poszczególne obowiązki należy analizować oddzielnie. Nie wszystkie zależą od definicji nocy w identyczny sposób.
Spór o granicę nocy nie jest więc wyłącznie zagadnieniem akademickim.
7. Co powinno znajdować się w AIP? Rozporządzenie 2017/373
Niezależnie od problemu krajowej zasady 30 minut istnieje druga, znacznie prostsza do oceny kwestia.
Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/373 określa wymagania wobec dostawców służby informacji lotniczej.
Dodatek 1 do załącznika VI (Part-AIS), sekcja GEN 2.7, wymienia osiem elementów wymaganych w publikowanych tabelach:
- Nazwę stacji.
- Wskaźnik lokalizacji ICAO.
- Współrzędne geograficzne.
- Datę, której dotyczą podane czasy.
- Czas początku świtu cywilnego.
- Czas wschodu Słońca.
- Czas zachodu Słońca.
- Czas końca zmierzchu cywilnego.
Przepis przewiduje również odpowiednie informacje dotyczące kryteriów obliczeniowych oraz metodę umożliwiającą ustalenie czasów dla innych lokalizacji.
Nie jest to katalog fakultatywny.
Użyte w przepisie sformułowanie „tabele te zawierają” nie pozostawia dostawcy AIS swobody ograniczenia publikacji wyłącznie do SR i SS.
Co publikuje PAŻP?
Analizie poddano AIP Polska GEN 2.7 na rok 2026, opublikowany w AIRAC AMDT 04/26.
PAŻP publikuje tabele wschodów i zachodów Słońca dla punktu referencyjnego w Warszawie oraz szczegółowe poprawki związane z szerokością i długością geograficzną.
Publikacja zawiera instrukcję interpolacji, a nawet przykład obliczenia czasów SR i SS dla lotniska Gdańsk.
Nie zawiera natomiast czasów początku świtu cywilnego i końca zmierzchu cywilnego.
Nie przedstawiono również odpowiednich tabel ani metody ustalania tych dwóch wartości dla pozostałych lokalizacji.
Oznacza to, że sprawdzona publikacja nie obejmuje wszystkich danych wymaganych przez GEN 2.7 rozporządzenia 2017/373.
Nie trzeba przy tym rozstrzygać legalności § 9 krajowego rozporządzenia, aby stwierdzić ten brak.
Nawet gdyby zasadę 30 minut uznano za prawidłową regulację krajową, nie wynikałoby z tego automatyczne zwolnienie dostawcy AIS z obowiązków publikacyjnych przewidzianych przez rozporządzenie 2017/373.
Polski AIP można znaleźć tutaj:
8. EASA wyjaśniła, jak praktycznie stosować definicję nocy
W GM1 Article 2(97) Night, ED Decision 2013/013/R, EASA wskazała:
„To enable practical application of the definition of night, evening and morning civil twilight may be promulgated pertinent to the date and position.”
W tłumaczeniu: aby umożliwić praktyczne stosowanie definicji nocy, można publikować czasy wieczornego zmierzchu i porannego brzasku cywilnego odpowiednie dla danej daty i lokalizacji.
GM jest materiałem wyjaśniającym. Samodzielnego obowiązku publikacji nie należy wyprowadzać z użytego w nim słowa may.
Obowiązek dotyczący zawartości AIP wynika natomiast z rozporządzenia 2017/373.
Zestawienie obu dokumentów pokazuje, że prawodawca unijny przewidział sposób praktycznego stosowania astronomicznej definicji nocy bez konieczności zastępowania jej krajową zasadą 30 minut.
Podobne rozwiązania publikacyjne stosują inne państwa. Przykładowo czeski AIP zawiera czasy początku brzasku, wschodu Słońca, zachodu Słońca i końca zmierzchu cywilnego.
Samo stosowanie tabel oraz poprawek geograficznych nie jest zatem problemem. Problemem polskiej publikacji jest pominięcie dwóch wymaganych wartości.
9. Czy praktyka innych państw uzasadnia polską regulację?
Nie można twierdzić, że zasada 30 minut jest wyłącznie polskim rozwiązaniem.
Podobne uproszczenia występują lub występowały również w innych państwach, w tym we Francji i Wielkiej Brytanii.
Nie dowodzi to jednak, że każde z tych państw skutecznie zmieniło definicję SERA.
Krajowa definicja może służyć stosowaniu konkretnego aktu krajowego, wykonywaniu upoważnienia przewidzianego w Part-FCL albo regulowaniu materii pozostawionej państwu członkowskiemu.
Samo współistnienie dwóch definicji nie stanowi jeszcze kolizji. Powstaje ona wtedy, gdy obie mają regulować tę samą sytuację i prowadzą do odmiennych skutków prawnych.
Nie wystarczy więc wskazać, że Francja lub inne państwo również stosuje 30 minut. Należy zbadać zakres tamtejszej regulacji i jej podstawę prawną.
Praktyka zagraniczna nie tworzy kompetencji polskiego ministra.
10. Rola PAŻP i Prezesa ULC
W opisanej sprawie należy rozdzielić odpowiedzialność dwóch podmiotów.
PAŻP odpowiada za opracowanie i publikowanie informacji lotniczych zgodnie z wymaganiami dotyczącymi dostawcy AIS.
Prezes ULC pełni funkcję właściwego organu nadzoru.
W zakresie GEN 2.7 zadanie nadzoru jest stosunkowo proste: należy porównać zawartość polskiego AIP z wymaganiami dodatku 1 do załącznika VI rozporządzenia 2017/373 i doprowadzić do usunięcia stwierdzonych niezgodności.
Drugie zagadnienie wymaga oceny zgodności § 9 krajowego rozporządzenia z SERA.
Jeżeli ULC uznaje zasadę 30 minut za dopuszczalne uzupełnienie SERA, powinien wskazać konkretną podstawę prawną oraz wyjaśnić, dlaczego nie prowadzi ona do niedopuszczalnej modyfikacji unijnej definicji nocy.
W razie powołania się na art. 8 rozporządzenia 923/2012 należy również zweryfikować spełnienie wynikających z niego warunków, w tym odpowiednich obowiązków informacyjnych.
Nie wystarczy stwierdzić, że § 9 został ogłoszony w Dzienniku Ustaw albo że jego treść znajduje się w AIP.
Przedmiotem oceny jest właśnie zgodność regulacji krajowej z bezpośrednio stosowanym prawem UE.
11. Wnioski prawne
Na podstawie przedstawionych przepisów i dokumentów można sformułować dwa odrębne wnioski.
Pierwszy dotyczy AIP GEN 2.7. Sprawdzona publikacja na rok 2026 nie zawiera dwóch wartości astronomicznych wprost wymienionych w dodatku 1 do załącznika VI rozporządzenia 2017/373. Stanowi to konkretną podstawę do podjęcia działań nadzorczych wobec dostawcy AIS.
Drugi dotyczy § 9 rozporządzenia z 17 lipca 2020 r. Przepis ten ustanawia granice dnia i nocy odmienne od astronomicznej definicji zawartej w SERA.
FCL.010, a także odpowiednia definicja w Air OPS, przewidują możliwość określenia innego okresu przez właściwy organ. Art. 2 pkt 97 SERA analogicznego upoważnienia nie zawiera.
Jest to poważny argument przeciwko traktowaniu krajowej zasady 30 minut jako automatycznie skutecznego zastępstwa definicji SERA.
Ostateczna ocena wymaga jednak uwzględnienia dopuszczalnego zakresu krajowych przepisów uzupełniających oraz rzeczywistego zastosowania § 9. Sama rozbieżność między wartościami astronomicznymi i krajowym okresem 30 minut nie zastępuje pełnej analizy kolizji norm.
Istotne jest również ustalenie, czy i w jakim zakresie polska regulacja została ustanowiona oraz zgłoszona zgodnie z wymaganiami prawa UE.
Nie zmienia to podstawowego problemu: to organy ustanawiające i stosujące krajowe rozwiązanie powinny umieć wskazać jego konkretną podstawę prawną.
12. Podjęte działania
W związku z powyższym skierowałem do PAŻP wniosek o uzupełnienie AIP GEN 2.7 oraz weryfikację informacji dotyczących krajowej zasady 30 minut.
Do Prezesa ULC skierowałem odrębny wniosek o podjęcie działań nadzorczych wobec dostawcy AIS i ocenę zgodności § 9 krajowego rozporządzenia z SERA.
Oczekuję wyjaśnienia dwóch kwestii:
- Dlaczego polski AIP nie zawiera kompletu danych astronomicznych wymaganych przez rozporządzenie 2017/373?
- Na jakiej podstawie prawnej krajowy minister ustanowił odmienną granicę dnia i nocy w materii objętej bezpośrednio stosowanym rozporządzeniem SERA?
Wstaw po sekcji 12, bezpośrednio po pytaniach „Dlaczego polski AIP…” i „Na jakiej podstawie prawnej…”, a przed akapitem „Cała sprawa pokazuje również…”. Dodaj:
Aktualizacja: odpowiedź PAŻP z 2 listopada 2026 r.
PAŻP poinformowała, że mój wniosek w zakresie jej właściwości uznała za zasadny. W AIRAC 01/27, od 21 stycznia 2027 r., GEN 2.7 ma zostać uzupełniony o czasy początku świtu cywilnego, wschodu i zachodu Słońca oraz końca zmierzchu cywilnego dla lokalizacji referencyjnej EPWA.
Nie rozwiązuje to jeszcze problemu ustalania tych czasów dla dowolnego miejsca w FIR Warszawa. PAŻP przyznała, że obecnie nie ma informacji potrzebnych do ich wyznaczania dla każdej lokalizacji, i poinformowała o podjęciu działań w celu ich pozyskania.
W sprawie § 9 PAŻP napisała, że „rozważana jest” aktualizacja sekcji ENR 1.2 AIP Polska. Proponowane brzmienie miałoby odwoływać się bezpośrednio do definicji świtu i zmierzchu cywilnego z SERA.
To ważna zapowiedź dotycząca treści AIP, ale nie odpowiedź na pytanie, co obowiązuje pilota obecnie. PAŻP nie wyjaśniła, czy § 9 można stosować obok definicji nocy z SERA, nie wskazała podstawy prawnej dla takiego rozwiązania ani nie rozstrzygnęła kwestii skierowania sprawy do Ministra Infrastruktury i Prezesa ULC. Samo rozważanie zmiany AIP nie zastępuje wyjaśnienia, jak pilot ma postępować do czasu jej wprowadzenia.
Cała sprawa pokazuje również znaczenie prawidłowej kolejności stosowania przepisów, o której pisałem wcześniej przy okazji problemów polskiego tłumaczenia prawa lotniczego.
Najpierw należy ustalić treść i zakres wspólnej regulacji unijnej, następnie zbadać dopuszczalność krajowego uzupełnienia, a dopiero na końcu oceniać prawidłowość informacji publikowanych w AIP.
Nie można zaczynać od AIP, aby na jego podstawie wyjaśniać, co właściwie oznacza SERA.
Kopernik ustalił swoje, prawodawca unijny swoje, ale w Polsce najwyraźniej nadal obowiązuje tradycja.
Sunrise, Sunset. Na pozostałe dwie wartości zabrakło miejsca w tabeli.
Podstawy prawne i dokumenty
- Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) nr 923/2012 (SERA), w szczególności art. 2 pkt 97, art. 8, SERA.2005, SERA.3215, SERA.4001 i SERA.5005.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32012R0923 - Rozporządzenie Komisji (UE) nr 1178/2011, załącznik I, FCL.010 i FCL.810.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32011R1178 - Rozporządzenie Komisji (UE) nr 965/2012, załącznik I, definicja nocy.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32012R0965 - Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/373, załącznik VI, dodatek 1, GEN 2.7. Tekst skonsolidowany z 4 października 2026 r.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:02017R0373-20261004 - Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 17 lipca 2020 r. w sprawie przepisów ruchu lotniczego (Dz.U. poz. 1305).
https://eli.gov.pl/eli/DU/2020/1305/ogl - EASA, GM1 Article 2(97) Night, ED Decision 2013/013/R.
- AIP Polska, GEN 2.7, AIRAC AMDT 04/26.
https://docs.pansa.pl/ais/eaipifr/AIRAC%20AMDT%2004-26_2026_04_16/index-v2.html - Reguły, zasady, przepisy, normy. Bałagan w polskim przekładzie prawa lotniczego.
https://avialaw.pl/reguly-zasady-przepisy-normy-balagan-w-polskim-przekladzie-prawa-lotniczego/ - Art. 288 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz art. 91 ust. 3 Konstytucji RP.
Rozdziel pewne ustalenia od hipotezSkróć powtórzenia o pierwszeństwie UE